2.Στά πρώτα χνάρια


Κεφάλαιο Δεύτερο

ΣΤΑ ΠΡΩΤΑ ΧΝΑΡΙΑ

Οι απαρχές της δημιουργίας του οικισμού

Για τις απαρχές της δημιουργίας του οικισμού της Σαγιάδας έχουμε μόνο αμυδρές και συγκεχυμένες μαρτυρίες. Μοιάζουν περισσότερο με μύθο παρά με πραγματικότητα. Σύμφωνα με μαρτυρία, που διασώζει η παράδοση, το χωριό μας χτίστηκε από όσους παλιά κατοικούσαν στο Στροβίλι και κατέφυγαν αργότερα στο βουνό.

Στο Στροβίλι, έλεγαν οι γέροντες, ήταν το πρώτο χωριό που το κατέστρεψαν οι Τούρκοι. Οι κάτοικοί του κρύφτηκαν στις σπηλιές της παλιάς Σαγιάδας. Νυφάδες και πεθερές γκρεμίστηκαν στη θάλασσα, για να μην πέσουν στα χέρια των Τούρκων .

Διασώζεται και η παράδοση σύμφωνα με την οποία την παλιά Σαγιάδα χτίσανε στην περίοδο της Τουρκοκρατίας χριστιανοί από τα βορεινότερα χωριά. Αυτοί εγκατέλειψαν τον τόπο τους όταν αρνήθηκαν να αλλάξουν την πίστη τους, όπως έκαμαν οι υπόλοιποι συμπατριώτες τους. Γίνεται ευρύς λόγος γι΄ αυτά παρακάτω.

Υπάρχει και τρίτη εκδοχή, ότι οι απαρχές του οικισμού ήταν ακόμη πιο παλιές. Κάποια απομεινάρια κτιρίων του, όπως αυτά στο ναό του Αγίου Νικολάου, μας βάζουν στην υποψία ότι πρόκειται για κτίσματα της ελληνιστικής εποχής, αν όχι ακόμη παλιότερα. Θεωρείται πολύ πιθανό να υπήρξε κάστρο των ελληνιστικών χρόνων στο Μπούρμπουλα. Είναι η περιοχή στο κέντρο του χωριού με την πιο πυκνή δόμηση . Ο διακεκριμένος Ηπειρώτης λόγιος Αθανάσιος Ψαλίδας γράφει ότι

οι Έλληνες αρκετών πόλεων και χωριών της Τσαμουριάς, μεταξύ των οποίων και η Σαγιάδα, προέρχοναι από παλιές ελληνικές αποικίες .

Η περιοχή των εκβολών του Καλαμά κατοικήθηκε, όπως φαίνεται, από τους αρχαίους χρόνους. Ο Κώστας Παπαγεωργίου σε άρθρο του , στηριζόμενος στις μεταβολές που υπέστη η περιοχή λόγω των προσχώσεων, υποστηρίζει ότι ο κόλπος που κάποτε ξεκινούσε από την Ηγουμενίτσα κι έφτανε ως τη Σαγιάδα μεταβλήθηκε σε κάμπο και τα νησάκια σε βουναλάκια. Θεωρεί ότι το όνομα Σύβοτα κακώς δόθηκε στο χωριό Μούρτος. Ταιριάζει με τις εκβολές του Καλαμά, όπου μέχρι τις ημέρες μας οι μπέηδες έτρεφαν γουρούνια.  Την άποψή του υιοθετεί και ο καθηγητής Σωτήρης Δάκαρης .

Ο τόπος μας, λοιπόν, με τους εκτεταμένους βοσκοτόπους και βάλτους, ιδανικός για την εκτροφή χοίρων και βοοειδών αλλά και αιγοπροβάτων τους χειμερινούς μήνες, με τη θάλασσα να παρέχει τα πολύτιμα για τη διατροφή ψάρια και το αλάτι αργότερα, για να τα συντηρούν και να τα προωθούν σε ξένες αγορές, δεν μπορεί παρά να προσείλκυε ανέκαθεν τους ανθρώπους. Γιατί να μην αναζητήσουμε σ΄ αυτούς τους παλιούς οικιστές τις ρίζες του οικισμού των Σαγιάδων;

Αποτελούν βέβαια αυτά περισσότερο πιθανότητες και εικασίες που δεν μπορούμε όμως να μην τις λάβουμε σοβαρά υπόψη. Γραπτές μαρτυρίες έχουμε για τα ύστερα βυζαντινά χρόνια και τα χρόνια της τουρκοκρατίας.

 

Η προέλευση του ονόματος Σαγιάδα

Για την προέλευση του ονόματος της Σαγιάδας έχουν υποστηριχτεί διάφορα. Οι Σαγιαδινοί λένε ότι το όνομα Σαγιάδα οφείλεται στον πρώτο κάτοικό της που λεγόταν Σαγιάς. Αυτός ήρθε κι έφτιαξε το σπίτι του ψηλά στο βουνό γιατί τον κυνηγούσαν οι Τούρκοι. Απ΄αυτόν ξεκίνησε το χτίσιμο του χωριού που πήρε το όνομά του.

Ο Αραβαντινός εικάζει ότι το όνομα προέρχεται από το Σαγειάς, που ήταν το όνομα του αρχαίου οικισμού στο λιμάνι .

Σύμφωνα με τον άλλο Ηπειρώτη συγγραφέα Αθ. Κίτσο, η ονομασία Σαγιάδες δεν είναι ελληνική ούτε αλβανική ούτε σλαβική αλλά φραγκική. Οι Ενετοί, λέει, αποκαλούσαν Saliades (από το Sale=αλάτι) τις αλυκές αλλά και όλη την περιοχή και τον οικισμό που βρισκόταν πολύ πλησίον και του οποίου οι κάτοικοι εργάζονταν στις αλυκές. Οι Κερκυραίοι που είχαν συχνή επαφή με τις αλυκές (ως εργάτες, καϊκτσήδες κ.λ.π.) τις πρόφεραν Σαγιάδες και όχι Σαλιάδες και έτσι κράτησαν τη λέξη και οι γηγενείς. Όταν ο οικισμός μεταφέρθηκε ψηλά στο βουνό, κράτησε το ίδιο όνομα, Σαγιάδες1. 

Φαίνεται ενδιαφέρουσα και πειστική η άποψη αυτή του Αθ. Κίτσου, αλλά από αυθεντικές βενετσιάνικες πηγές (ΑCTA ALBANIΑE VENETA) προκύπτει πως οι Βενετοί βρήκαν την ονομασία Saiata και χρησιμοποίησαν αυτήν για κάποιο διάστημα στην αρχή, δεν αναφέρουν όμως ποτέ και πουθενά το όνομα Saliades. Αποκαλούν στη συνέχεια τη Σαγιάδα La Bastia (λα Μπάστια). 

Ο καθηγητής Γ. Πλουμίδης ετυμολογεί: «…Σαγιάδα=το σάδι, ίσωμα…» . Τη λέξη «σιάδι» τη χρησιμοποιούμε ακόμα σήμερα στο χωριό, η παλιά Σαγιάδα βέβαια βρισκόταν στις πλαγιές του βουνού. Ο καθηγητής για την ετυμολογία αυτή έλαβε προφανώς υπόψη του μόνον το Σκάλωμα. 

Πιθανότερη φαίνεται η εκδοχή που διασώζει η παράδοση, ότι το όνομα Σαγιάδα προέρχεται από το όνομα του οικιστή της Σαγιά. Είναι γνωστό ότι «πληθύς τοπωνυμιών προέρχεται εκ κυρίων ονομάτων» .